TUSSEN GOTENBURG EN BRUINISSE

De problemen die de zeespiegelstijging oplevert voor de herontwikkeling van het voormalige havengebied van Gotenburg (Zweden) zijn vergelijkbaar met die van het havenplateau in Bruinisse. De oplossingen volgen dezelfde lijn.n.

Natuurlijk kun je de omvang van het voormalige havengebied van Gotenburg niet vergelijken met het havenplateau van Bruinisse. Een deel van de herontwikkeling is al uitgevoerd met als resultaat een moderne wijk waar het aantrekkelijk wonen is. Maar afgezien van de omvang lijkt de vraagstelling identiek: hoe bescherm je een (lager gelegen) woonwijk/werkgebied tegen de zeespiegelstijging?

Drie principes
Voor het voormalige havengebied van Gotenburg zijn drie principes uitgewerkt:
·         een harde wering;
·         terugtrekken uit ‘gevaarlijk’ gebied;
·         met de zeespiegelstijging mee bouwen.

Vergelijkbare principes worden momenteel ook uitgewerkt voor het havenplateau in Bruinisse, zie elders in deze nieuwsbrief.
 
Klimaatadaptatie in de stad
Voor de delegatie van Climate Proof Areas Schouwen-Duiveland die dit voorjaar Zweden bezocht, was de excursie naar Gotenburg een feestje van herkenning. “De excursies daar stonden alle in het teken van hoe je de stad kunt aanpassen aan de klimaatverandering en hoe je om kunt gaan met de zeespiegelstijging’’, vertelt Nelie Houtekamer, procesmanager van CPA Schouwen-Duiveland. “Zo is er gekeken naar de parken en beplanting in de bestaande wijken. Gotenburg heeft brede lanen waardoor er ruimte is om schaduwrijke bomen en groenstroken voor de opvang van water aan te leggen. In nieuwbouwwijken wordt onder meer nadrukkelijk gekeken naar de ligging van gebouwen ten opzichte van de zon. Voor ons waren de ontwikkelingen van het voormalige havengebied natuurlijk heel interessant om te volgen. ’’

Internationale betrekkingen
Het bezoek aan Zweden maakte onderdeel uit van de regelmatige kennisuitwisseling tussen de Europese partners van CPA. Het Zweedse hydrologisch en meteorologisch instituut is een van de partners en was deze keer gastheer.

Het project Climate Proof Areas wordt eind dit jaar afgesloten met een symposium.

De herinrichting van het havenplateau in Bruinisse is een van de concrete, lokale projecten die Climate Proof Areas Schouwen-Duiveland heeft opgepakt. In nauwe samenwerking met de gemeente zijn twee workshops gehouden. Deskundigen, inwoners en ondernemers hebben zich gebogen over de mogelijke gevolgen van klimaatverandering voor het havenplateau.

Nadat eind 2010 derde en vierde klassers van de technasiumafdeling van het Goese Lyceum (Goes) met oplossingen voor het havenplateau kwamen, was het nu dus de beurt aan direct betrokkenen. Opdracht was te kijken hoe het havenplateau ook in de toekomst beschikbaar is voor een multifunctioneel gebruik, waaronder bedrijfsactiviteiten. Omdat het onduidelijk is hoe het klimaat zich ontwikkelt, en dus welke consequenties dat gaat hebben, zijn er verschillende scenario’s uitgewerkt.

Waterkering in de toekomst
In het verlengde van het havenplateau is ook de bestaande dijk, die vlak langs het dorp loopt, onder de loep genomen. Met een speciaal voor dit project ontwikkelde Dyqualizer is de dijk beoordeeld volgens een aantal parameters.

Keerwanden
Voorbeelden van multifunctioneel gebruik van dijken in andere projecten gaven de deelnemers inzicht in de mogelijkheden. Bepalend (en beperkend in de mogelijkheden) is de bebouwing die direct achter de dijk ligt. Vervolgens is onderzoek gedaan naar maatregelen die ervoor zorgen dat de bestaande dijk zijn functie van primaire waterkering blijft behouden. Het plaatsen van keerwanden lijkt goede mogelijkheden te bieden om de synergie tussen visserij en toerisme, met bijbehorende economische ontwikkelingen, tot stand te brengen.

Lange termijn
Er is ook een scenario beschreven waarbij de dijk, door de klimaatverandering en zeespiegelstijging, het dorp niet langer tegen water kan beschermen. Onderzocht is wat een alternatieve ontwikkeling zou kunnen zijn, uitgaande van de wens dat het contact tussen het dorp en het water versterkt wordt.
Een mogelijk lange termijn model kiest voor het aanleggen van een robuuste nieuwe waterkering rond de huidige havens van Bruinisse.

Havenplateau toekomstbestendig
Van belang is vooral de vraag hoe om te gaan met de verschillende scenario’s van klimaatverandering en maatregelen op de korte, middellange en lange termijn. Dat is geen eenvoudige opgave. De resultaten van het onderzoek door CPA Schouwen-Duiveland gaan vooral gebruikt worden als inbreng voor een nadere reflectie over maatregelen op de korte en middellange termijn. Het doel blijft ervoor te zorgen dat het havenplateau Bruinisse ook in de toekomst multifunctioneel ingezet kan worden.

.

Krijgt Schouwen-Duiveland in de toekomst een netwerk van overstromingsbestendige wegen -  gecombineerd met dijken en terpen - dat de hoger gelegen delen van het eiland met elkaar verbindt? Wie weet. 

In ieder geval wordt binnen het Interregproject Climate Proof Areas in het Nederlandse deelproject Klimaatbestendig Schouwen-Duiveland momenteel een studie naar meerlaagsveiligheid verricht.

Drie lagen
Zoals de term al verklaart, gaat het concept meerlaagsveiligheid uit van een bescherming tegen water die via meerdere lagen gewaarborgd wordt.

·         De eerste laag is het voorkómen van overstromingen met sterke dijken, duinen en stormvloedkeringen (meer robuust en toekomstgericht). Preventie blijft de primaire pijler van het beleid.

·         De tweede laag is het realiseren van duurzame ruimtelijke planning. Een zorgvuldige ruimtelijke planning (locatiekeuze en inrichtingsvraagstukken) kan slachtoffers en schade bij eventuele overstromingen beperken. Overstromingsrisico’s gaan daarom een sterkere rol spelen bij afwegingen die in de ruimtelijke planning gemaakt worden.

·         De derde laag is rampbeheersing bij overstromingen. Een goede voorbereiding is essentieel om effectief te kunnen handelen bij een eventuele overstromingsramp. Zo kunnen slachtoffers en schade worden beperkt.

Praktische uitvoering
De studie op het Zeeuwse eiland Schouwen-Duiveland richt zich op de praktische uitvoering van het concept meerlaagsveiligheid, zoals dat in het geactualiseerde Nederlandse veiligheidsbeleid is vastgelegd. Het meerlaagse netwerk op Schouwen-Duiveland betreft de verbinding tussen de uitvalswegen, de duinen en het gebied rond Dreischor.

Veel vragen
De studie maakt een analyse van de karakteristieken van het eiland, de huidige veiligheidssituatie en de huidige en verwachte woon-, werk- en verkeerssituaties. Daarin worden de volgende vragen beantwoord:

Beeldend werkboek
De studie koppelt waar mogelijk ideeën voor veiligheidsmaatregelen aan inrichtingsmaatregelen voor de gewenste duurzame sociaal-economische ontwikkeling.
Een beeldend werkboek gaat de resultaten weergeven met ideeën voor het vormgeven van meerlaagsveiligheid op Schouwen-Duiveland en in andere gebieden. Deze resultaten worden naar verwachting in het najaar van 2011 gepresenteerd.

Uitvoerenden zijn Royal Haskoning samen met HKV-lijn in water en Bosch en Slabbers. Rijkswaterstaat, de provincie Zeeland, de gemeente Schouwen-Duiveland, het waterschap Scheldestromen en de Veiligheidsregio Zeeland begeleiden deze studie.

In de nieuwsbrief van december 2010 berichtte CPA Schouwen-Duiveland over de knellende zoetwatervoorziening op Schouwen-Duiveland. De literatuurstudie van kennisinstituut Deltares is inmiddels afgerond en beschikbaar. Momenteel wordt gekeken naar mogelijkheden om vervolgonderzoek te verrichten.

Wie Klimaatverandering is voor individuele agrariërs is onzeker en lastig om rekening mee te houden in de bedrijfsvoering. Gegeven de juiste politieke en financiële randvoorwaarden, is de natuur veerkrachtig genoeg om mee te bewegen met de effecten van klimaatverandering. Wel geven zowel natuurbeheerders als boeren aan dat de weersextremen (droogte, grote buien) toenemen en klimaatscenario’s voorspellen dat deze extremen alleen maar groter worden.

Zoetwatertekorten
Boeren op Schouwen-Duiveland hebben de afgelopen jaren last gehad van droogteschade door zoetwatertekorten. Over zoet water is iedereen het eens: er is te weinig beschikbaar voor landbouw en dit tekort levert in droge jaren 10 tot zelfs 30 procent gewasschade op. Over hoe dit zoete water beschikbaar zou moeten zijn verschillen de meningen. Wateropslag is duur en beregening tijdsintensief, voor akkerbouw die ver weg ligt van de zoetwatervoorraden dus minder interessant.

Verziltingsproces
Het grootste deel van het eiland bestaat uit zoute kwelgebieden met dunne zoete regenwaterlenzen drijvend op het zoute grondwater. Door deze regenwaterlenzen is landbouw hier mogelijk. Het opkwellende zoute grondwater van oude mariene lagen verzilt deze gebieden. Zeespiegelstijging en maaivelddaling versnellen dit verziltingsproces. De toename van droge perioden kan een risico voor regenwaterlenzen vormen. Een maatregel om de robuustheid van regenwaterlenzen te vergroten kan peilgestuurde diepe drainage zijn. Hierdoor wordt het zoute in plaats van het zoete water afgevoerd en kan de regenwaterlens groeien.

Beter gebruik zoet water
Schouwen-Duiveland heeft wel gebieden met zoet water zoals een jaargemiddeld neerslagoverschot, zoetwaterlenzen in kreekruggen en zoete kwel langs de duinen. Momenteel wordt dit zoete water nauwelijks benut voor irrigatie. (Glas)tuinbouwers en sommige akkerbouwers willen hier graag oplossingen voor vinden; nu wordt in heel droge zomers zelfs water uit het Volkerak-Zoommeer en leidingwater gebruikt. Mogelijke maatregelen zijn opslag van zoet kwelwater uit de duinen in waterbassins of infiltratie van het neerslagoverschot in kreekruggen voor gebruik in droge tijden.
Over hoe dit bedrijfseconomisch het beste gerealiseerd kan worden hebben zij nog veel vragen.

Literatuurstudie
Deltares heeft een inventarisatie gedaan met behulp van literatuur en een grondwatermodel naar de huidige zoetwatervoorraden op Schouwen-Duiveland en de veranderingen tot 2050. Naast deze kwantitatieve resultaten is ook naar de ervaring van boeren en natuurbeheerders geluisterd. Vervolgens is Schouwen-Duiveland ingedeeld in deelgebieden en per deelgebied is een advies gegeven over mogelijke maatregelen voor een verbetering van de zelfstandige zoetwatervoorziening. Deze rapportage verschijnt binnen enkele weken op de website van Climate Proof Areas of kan opgevraagd worden bij Esther van Baaren (esther.vanbaaren@deltares.nl).